रुग्ण लवकर बरा व्हावा हेच प्रत्येकाचे ध्येय असते, आणि यासाठी रुग्णाच्या काळजीशी संबंधित प्रत्येक छोट्या क्लिनिकल बाबीकडे लक्ष देणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. कुटुंबाची काळजी तेव्हाच सर्वोत्तम परिणाम देते जेव्हा त्याला क्लिनिकल कौशल्याची जोड मिळते. घरगुती काळजीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात योग्य मार्गदर्शनाचा अभाव असल्यास, अगदी काळजीवाहू कुटुंबांकडूनही नकळत गंभीर चुका घडू शकतात; ज्यामुळे रुग्णाला वारंवार रुग्णालयात दाखल करावे लागू शकते.
घरगुती रिकव्हरीच्या या टप्प्यात हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, रुग्ण वैद्यकीयदृष्ट्या अजूनही एका नाजूक टप्प्यातून जात असतो. याकडे दुर्लक्ष केल्यास रुग्णाची सुरक्षा धोक्यात येऊ शकते, प्रकृतीत सुधारणा होण्यास विलंब होतो आणि रुग्ण बरा होण्याचा कालावधी लांबणीवर पडतो.
७ सामान्य चुका
घरगुती काळजी घेताना अगदी समर्पित कुटुंबांकडूनही घडणाऱ्या अशा ७ सामान्य चुका आणि व्यावसायिक मदतीचे महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे:
१. रुग्णाला चुकीच्या पद्धतीने झोपवणे किंवा बसवणे
रुग्णाची योग्य शारीरिक स्थिती (पोश्चर) ही केवळ त्यांच्या आरामापुरती मर्यादित नसून रुग्णाची सुरक्षा राखण्यासाठी मूलभूत गरज आहे. चुकीच्या पद्धतीने झोपवल्याने किंवा बसवल्याने बेडसोर्स (अंथरूणामुळे होणाऱ्या जखमा) आणि श्वास घेण्यास अडथळा निर्माण होण्यासारख्या गंभीर वैद्यकीय गुंतागुंती निर्माण होतात.
रुग्णावर शस्त्रक्रिया झाली आहे की वाढत्या वयामुळे काही अडचणी आहेत, यानुसार हात-पाय उंचावर ठेवणे, पाठीला योग्य आधार देणे किंवा कुशीवर वळवणे यांसारख्या विशिष्ट स्थितींची आवश्यकता असते. यामध्ये चूक झाल्यास रुग्णाला नाहक वेदना सहन कराव्या लागतात आणि प्रकृती सुधारण्यास वेळ लागतो.
२. सुरुवातीच्या धोक्याच्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करणे (‘थांबा आणि पहा’ ही चूक)
रुग्णाला हलका ताप येणे, भूक मंदावणे, सूज येणे किंवा रक्तदाब व ऑक्सिजनच्या पातळीत थोडा बदल दिसल्यास कुटुंबीय अनेकदा ‘काही वेळ वाट पाहू’ असा दृष्टिकोन ठेवतात.
हे बदल सुरुवातीला अगदी किरकोळ वाटू शकतात, परंतु ते शरीरातील वाढत्या संसर्गाचे किंवा प्रकृती बिघडण्याचे प्राथमिक संकेत असू शकतात. वैद्यकीय सल्ल्यामध्ये उशीर केल्याने या लहान समस्यांचे रूपांतर गंभीर संकटात होऊ शकते, ज्यामुळे रुग्णाला तातडीने पुन्हा रुग्णालयात दाखल करावे लागते.
३. औषधांच्या व्यवस्थापनात चुका
डॉक्टरांनी लिहून दिलेल्या वेळापत्रकानुसार औषधे वेळेवर देणे अत्यंत आवश्यक असते. घरी काळजी घेताना डोस चुकणे, औषधांच्या वेळा बदलणे किंवा रुग्णालयात जाण्यापूर्वीची जुनी औषधे आणि नवीन औषधांमध्ये गोंधळ होणे या अगदी सामान्य चुका घडतात.
दीर्घकालीन आजार आणि शस्त्रक्रियेनंतरच्या काळात औषधांच्या वेळांचे काटेकोर पालन करणे गरजेचे असते; यामध्ये झालेली थोडीशी चूकही रुग्णाच्या रिकव्हरीला थेट बाधित करते.
४. प्रकृती सुधारण्यासाठी घाई किंवा अधीरता करणे
आपल्या प्रिय व्यक्तीने लवकरात लवकर अंथरुणावरून उठावे, चालावे, नेहमीसारखे जेवावे आणि स्वतःची कामे स्वतः करावीत, अशी प्रत्येक कुटुंबाची इच्छा असते. परंतु, आजारी किंवा नुकत्याच बऱ्या होणाऱ्या रुग्णावर पूर्वस्थितीत येण्यासाठी जास्त दबाव आणणे अत्यंत धोकादायक ठरू शकते.
घाईगडबडीत रुग्णाला चालवण्याचा किंवा हालचाल करण्याचा प्रयत्न केल्यास तो तोल जाऊन पडू शकतो, गंभीर दुखापत होऊ शकते आणि प्रकृती अधिक खालावू शकते. शरीराच्या नैसर्गिक क्षमतेनुसारच सुधारणा होते, त्यामुळे यात घाई न करता संयम बाळगणे आवश्यक आहे.
५. आरोग्याची दैनंदिन नोंद (लॉग) न ठेवणे
रुग्णालयात असताना रुग्णाचा रक्तदाब, रक्तातील साखर, शरीराचे तापमान, नाडीचे ठोके आणि अन्न-पाण्याचे प्रमाण यांची रोज नोंद ठेवली जाते.
घरी आल्यावर ही नियमित नोंद ठेवणे सहसा बंद होते. दैनंदिन नोंदींचा अभाव असल्यामुळे आरोग्यामध्ये होणारे नकारात्मक बदल वेळीच ओळखणे आणि त्यावर तातडीने योग्य उपचार करणे डॉक्टरांनाही कठीण जाते.
६. भावनेच्या भरात क्लिनिकल निर्णयांकडे दुर्लक्ष करणे
रुग्णाबद्दल वाटणाऱ्या अति प्रेमापोटी कधीकधी आवश्यक वैद्यकीय नियमांकडे दुर्लक्ष केले जाते. याची काही सामान्य उदाहरणे:
- रुग्णाला न पचणारे किंवा प्रमाणापेक्षा जास्त अन्न भरवणे, ज्यामुळे पोटाचे विकार सुरू होतात.
- सुईच्या भीतीपोटी किंवा रुग्णाच्या त्रासामुळे आवश्यक रक्त तपासण्या टाळणे.
- रुग्णाच्या आग्रहाखातर आवश्यक व्यायाम किंवा फिजिओथेरपी न करणे.
तात्कालिक भावनिक सुखाला प्राधान्य देऊन वैद्यकीय सल्ल्याकडे दुर्लक्ष केल्यास रुग्ण जलद बरा होण्याच्या प्रक्रियेत अडथळा निर्माण होतो.
७. स्वच्छतेच्या नियमांची हेळसांड करणे
रुग्णालयासारखे निर्जंतुकीकरणाचे नियम घरात अनेकदा नकळत शिथिल होतात. रुग्णाला स्पर्श करण्यापूर्वी हात निर्जंतुक न करणे, अस्वच्छ भांडी वापरणे, डायपर वेळेवर न बदलणे किंवा कॅथेटर योग्य प्रकारे न हाताळणे यामुळे हानिकारक जीवाणूंचा प्रादुर्भाव वाढतो.
मुंबई आणि नवी मुंबईसारख्या दमट आणि दाट लोकवस्तीच्या वातावरणात, स्वच्छतेचा अभाव असल्यास लघवीचे संसर्ग, श्वसनाचे आजार आणि त्वचेच्या गंभीर समस्या वेगाने उद्भवू शकतात.
व्यावसायिक काळजी का महत्त्वाची आहे?
म्हणूनच सुरुवातीच्या काही दिवसांसाठी होम नर्स असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
डिस्चार्ज मिळाल्यानंतर लगेचच एका प्रशिक्षित होम नर्सिंग तज्ञाची मदत घेतल्यास रुग्णालयातील उपचार आणि घरगुती देखभाल यांमधील अंतर भरून निघते. एक प्रशिक्षित परिचारिका पुढील गोष्टी सुनिश्चित करते:
- ठरलेल्या वेळेवर अचूक औषधोपचार देणे.
- आरोग्य घटकांची नियमित तपासणी आणि दैनंदिन नोंद ठेवणे.
- संसर्ग नियंत्रण आणि जखमांची निर्जंतुक स्वच्छता राखणे.
- रुग्णालयात पुन्हा जाण्याची वेळ येण्यापूर्वीच धोक्याची चिन्हे ओळखणे.
- कुटुंबाला रुग्णाची सुरक्षित हाताळणी, योग्य पोश्चर आणि पोषणाचे प्रशिक्षण देणे.
कुटुंबाच्या आपुलकीसोबत वैद्यकीय तज्ञांची साथ मिळाल्यास तुमच्या प्रियजनांची रिकव्हरी सुरक्षित होते आणि संपूर्ण कुटुंबाला मनःशांती लाभते.